Słownik kryptowalut
Wyjaśnienia podstawowych pojęć krypto, blockchain i DeFi po polsku. Wpisy uporządkowane alfabetycznie. Klik w hasło kopiuje link.
A
- Airdrop
- Dystrybucja tokenów, zwykle w ramach kampanii marketingowej, testów produktu albo nagrody za wcześniejszą aktywność w protokole. Airdropy mogą mieć wartość, ale często wiążą się z ryzykiem phishingu, fałszywych stron claim i niejasnych warunków.
- Altcoin
- Skrót od „alternative coin" — wszystkie kryptowaluty poza Bitcoinem. Obejmuje to Ethereum, Solanę, ale też tysiące mniejszych projektów. Termin często używany jako kategoria ryzyka — alty są bardziej zmienne niż BTC.
- AMM
- Mechanizm zdecentralizowanej giełdy, który wycenia pary kryptowalut na podstawie matematycznej formuły (najczęściej x·y=k) zamiast tradycyjnego order booka. Najbardziej znane AMM-y to Uniswap i Curve.
- APY
- Annual Percentage Yield — efektywna roczna stopa uwzględniająca reinwestowanie nagród. W stakingu i DeFi APY jest zmienne, zależy od parametrów protokołu i nie gwarantuje wyniku w przyszłości.
- ATH
- Najwyższa cena w całej historii notowań danej kryptowaluty. ATH zależy od aktywa i źródła danych. ATH jest często psychologicznym poziomem oporu — przebicie go zwykle uruchamia FOMO.
B
- Bear market
- Okres trwałego spadku cen na rynku, zwykle definiowany jako spadek o 20% lub więcej trwający tygodnie/miesiące. Charakteryzuje się niskim wolumenem, pesymizmem mediów i kapitulacją drobnych inwestorów.
- Bitcoin · BTC
- Zdecentralizowana waluta cyfrowa stworzona przez Satoshiego Nakamoto w 2009 roku. Działa na blockchainie z mechanizmem konsensusu Proof of Work. Maksymalna podaż to 21 milionów BTC. Często określana jako „cyfrowe złoto" ze względu na ograniczoną podaż.
- Blockchain
- Technologia rozproszonej księgi, w której transakcje są grupowane w bloki, kryptograficznie połączone i replikowane między tysiącami węzłów. Blockchain jest fundamentem wszystkich kryptowalut — zapewnia odporność na cenzurę i dwukrotne wydanie środków.
- Bull market
- Okres trwałego wzrostu cen, zwykle z ATH co kilka tygodni. Charakteryzuje się rosnącym wolumenem, pozytywnym sentymentem i napływem nowych użytkowników. Po silnym bull markecie często pojawia się korekta, ale moment i skala ruchu są nieprzewidywalne.
C
- CEX
- Tradycyjna giełda kryptowalut (Binance, Coinbase, Kraken), która przechowuje środki użytkowników i odpowiada za matchmaking zleceń. Często wymaga KYC, szczególnie przy wpłatach i wypłatach fiat. Wygodna, ale wymaga zaufania do operatora — ryzyko bankructwa lub hacku.
- Cold wallet
- Portfel kryptowalutowy odłączony od internetu — sprzętowy (Ledger, Trezor) lub paper wallet. Cold storage ogranicza część ryzyk online i często jest wybierany dla większych kwot lub długoterminowego przechowywania.
D
- DAO
- Organizacja zarządzana przez społeczność za pomocą tokenów głosujących, z regułami zapisanymi w smart contractach. DAO głosują nad budżetem, kierunkiem rozwoju protokołu i innymi decyzjami — zamiast tradycyjnego CEO.
- DCA
- Strategia regularnego dokupowania kryptowaluty stałą kwotą, niezależnie od ceny. Wygładza wpływ zmienności i nie wymaga timingu rynku. Sprawdź nasz symulator DCA na /tools/dca.
- DeFi
- Ekosystem aplikacji finansowych działających na blockchainie bez pośredników. Obejmuje pożyczki, staking, swap, derywaty. Główne protokoły: Uniswap, Aave, Compound, Curve. Działają 24/7 i są dostępne dla każdego z portfelem.
- DEX
- Giełda działająca w pełni na blockchainie (smart contractach), bez konta i KYC. Do znanych DEX-ów należą m.in. Uniswap, PancakeSwap i Curve. Wymagają portfela kryptowalutowego (MetaMask) i opłacania gasu.
E
- Ethereum · ETH
- Blockchain stworzony przez Vitalika Buterina w 2015 roku, który dodał do koncepcji Bitcoina możliwość uruchamiania programów (smart contractów). Fundament dla DeFi, NFT i większości altcoinów. Od 2022 działa w trybie Proof of Stake.
F
- FOMO
- Emocja, która prowadzi do impulsywnego kupowania monet po dużych wzrostach z obawy „bo wszyscy zarabiają, a ja nie". Najczęstsza pułapka inwestycyjna — zwykle prowadzi do kupowania na lokalnym szczycie.
G
- Gas
- Opłata wyrażona w Gwei (10⁻⁹ ETH) za wykonanie transakcji w sieci Ethereum. Im większe obciążenie sieci, tym gas zwykle rośnie. Sprawdź aktualną cenę gazu na /gaz.
H
- Halving
- Wbudowany w Bitcoin mechanizm, który co 210 000 bloków (ok. 4 lata) zmniejsza nagrodę za wydobycie bloku o połowę. Halving redukuje inflację BTC i historycznie bywał ważnym wydarzeniem cyklu Bitcoina. Następny halving w 2028 — szczegóły na /halving-bitcoin.
- HODL
- Termin pochodzący z literówki „hold" na forum w 2013. Strategia długoterminowego trzymania kryptowaluty mimo zmienności, oparta na wierze w długoterminowy wzrost. Holderzy często trzymają BTC przez wiele cykli.
K
- KYC
- Proces weryfikacji klienta wymagany przez giełdy regulowane (i unijne przepisy AML). Wymaga przesłania dowodu osobistego, zdjęcia twarzy i potwierdzenia adresu. Bez KYC część giełd ogranicza wpłaty, wypłaty lub dostęp do usług.
L
- L2
- Drugorzędne sieci budowane na L1 (najczęściej Ethereum), które przyspieszają i zmniejszają koszty transakcji. Najpopularniejsze L2 to Arbitrum, Optimism, Base, zkSync. Transakcje na L2 zwykle są tańsze niż na głównym Ethereum, choć koszt zależy od sieci i obciążenia.
M
- Market cap
- Cena × krążąca podaż (circulating supply). Pokazuje wielkość projektu. Bitcoin ma największy market cap. Wyższy market cap często oznacza większą płynność i dojrzalszy rynek, ale nie gwarantuje niższej zmienności ani bezpieczeństwa.
- Mining
- Proces dodawania nowych bloków do blockchaina w sieciach Proof of Work (Bitcoin). Górnicy konkurują o znalezienie hasha bloku i zdobywają nagrodę w BTC. Mining BTC zwykle wymaga wyspecjalizowanego sprzętu ASIC, taniej energii i dobrej kontroli kosztów.
N
- NFT
- Unikalny cyfrowy zasób na blockchainie, reprezentujący własność konkretnego pliku — sztuki, kolekcji, biletu, domeny. Najpopularniejszy standard to ERC-721 na Ethereum. Najbardziej znane projekty: CryptoPunks, Bored Apes.
P
- PoS
- Mechanizm konsensusu, w którym walidatorzy zabezpieczają sieć blokując („stakując") swoje tokeny zamiast spalać prąd. Mniej energochłonny niż PoW. Stosowany w Ethereum (od 2022), Solanie, Cardano.
- PoW
- Mechanizm zabezpieczania blockchaina, w którym górnicy konkurują w rozwiązywaniu zagadek kryptograficznych. Stosowany w Bitcoinie, Litecoinie, Doge. Energochłonny, ale uznawany za odporny na wiele typów ataków, ale kosztowny energetycznie.
R
- Rug pull
- Typ scamu w DeFi/altach: twórcy tworzą token, pumpują cenę przez marketing, a po napłynięciu pieniędzy wypłacają płynność i znikają. Często widoczne po nagłym spadku do zera. Czerwone flagi: anonimowy team, brak audytu, hyped marketing.
S
- Satoshi
- 1 satoshi = 0.00000001 BTC (10⁻⁸). Nazwa pochodzi od Satoshiego Nakamoto. Często używana przy małych transakcjach Lightning Network. „Stacking sats" oznacza regularne kupowanie satoshi.
- Smart contract
- Samowykonujący się program uruchamiany na blockchainie, którego wykonanie jest gwarantowane przez sieć. Smart contracts są fundamentem DeFi, NFT i DAO. Najbardziej znaną platformą smart contractów jest Ethereum, a popularnym językiem jest Solidity.
- Stablecoin
- Kryptowaluta zaprojektowana, by trzymać stałą wartość (zwykle 1 USD). Najpopularniejsze stablecoiny: USDT (Tether), USDC, DAI. Używane jako płynna jednostka rozliczeniowa w bear markecie i jako medium wymiany na CEX-ach.
- Staking
- Proces delegowania albo blokowania kryptowaluty w sieci Proof of Stake lub protokole DeFi w zamian za zmienne nagrody. Staking może mieć lockup, ryzyko walidatora, smart contractu oraz ryzyko spadku ceny tokena.
T
- TVL
- Suma wszystkich aktywów zdeponowanych w danym protokole DeFi. TVL jest jedną z miar skali protokołu, ale sam w sobie nie przesądza o bezpieczeństwie ani jakości projektu.
W
- Wallet
- Narzędzie do przechowywania kluczy prywatnych — sprzętowe (Ledger, Trezor), aplikacyjne (MetaMask, Trust Wallet) lub na giełdzie (custodial). Klucze prywatne kontrolują dostęp do środków. „Not your keys, not your coins" przypomina, że środki na giełdzie zależą od pośrednika.
- Whale
- Posiadacz dużej ilości danej kryptowaluty (zwykle wartej ponad 1 mln USD). Ruchy dużych portfeli są śledzone przez serwisy on-chain, bo duże transakcje mogą wpływać na płynność i sentyment.